مقدمه

در جوامع کنونی و بویژه با ورود به قرن بیست و یکم اکثریت قریب اتفاق افراد به اصول بهداشتی مربوط به ابعاد مختلف جسمانی خویش آگاهی دارند به والدین از طریق رسانه های گروهی و به فرزاندان از طریق آموزشگاهها این مهم توصیه و سفارش می شود.

ولی اکثریت جامعه متاسفانه به امر بسیار مهم بهداشت روانی خود و فرزندان اهمیت نمی دهند و بهتر آنکه بیان نمائیم آگاهی ندارند. در حالی که بر حسب آمارهای کشورهای مختلف تعداد افراد مبنی بر مشکلات و معضلات روانی رو به فزونی است.

در این میان یکی از مباحث مهم در امر بهداشت روانی عزت نفس یا همان خود بزرگواری می باشد. که یکی از خصوصیات مهم و اساسی شخصیت هر فردی را تشکیل می دهد و به طور حتم روی سایر جنبه های شخصی انسان اثر می گذارد. و کمبود یا فقدان آن باعث عدم رشد سایر جنبه های شخصیت یا ناموزونی آنها خواهد شد و حتی ممکن است پایه گذار بیماریهای روانی گوناگون مانند افسردگی، کمرویی، پرخاشگری، ترس و ... شود (بیابان گرد، 1373،ص 10) عزت نفس عبارت است از ارزشی که اطلاعات و اعتقادات خود فرد در مورد تمام یا چیزهایی که از او ناشی می شود به دست می دهد (شاملو، سعید، ص 70).

عزت نفس و منبع کنترل از جمله مفاهیمی هستند که در چند دهه اخیر مورد توجه بسیاری از روانشناسان و پژوهشگران قرار گرفته اند، اما قدمت تاریخی این موضوع در مباحثی که علماء و فلاسفه تعلیم و تربیت در گذشته داشته اند نیز به چشم می خورد در طول صد سال گذشته نیز بسیاری از روان شناسان این نظر را پذیرفته اند که انسان دارای یک نیاز به عزت نفس می باشد (مانند آدلر[1] 1930، آلپورت[2] 1937، راجرز[3] 1959، سالیوان [4] 1953، طارن هورنی [5] 1937، جیمز [6] 1890 ، مازلو[7]، 1970) از میان افراد طارن هورنی 1937 روشی را که افراد تلاش می کنند بواسطه آن یک خود پنداره مطلوب از خود بدست آورده و از آن محافظت و دفاع نمایند را مورد بحث قرار داده است.

فرنچ[8] (1968)  و ارگو[9] (1972) از عزت نفس به عنوان یک سپر فرهنگی در مقابل اضطراب نام می برند. کوپراسمیت(1967) در تحقیق خود به این نتیجه رسید که کودکان با عزت نفس بالا افرادی هستند که احساس اعتماد به نفس، استعداد، خلاقیت و ابراز وجود می کنند و به راحتی تحت تاثیر عوامل محیطی قرار نمی گیرند.

افزایش پیشرفت تحصیلی، افزایش تلاش فرد در کسب موفقیت، داشتن اعتماد به نفس، متکبر و پرخاشگر بودن، تمایل به داشتن سلامتی بهتر، افزایش پیشرفت تحصیلی، افزایش تلاش فرد در کسب موفقیت، داشتن اعتماد به نفس، متکبر و پرخاشگر بودن، تمایل به داشتن سلامتی بهتر، لذت بردن از روابط با دیگران، پیش بینی مثبت نسبت به موفقیتهای بعدی، ارتباط تنگاتنگ در بین عزت نفس و ابراز وجود، از نشانه های بارز سطوح عزت نفس بالا در افراد است.

جورج کلی[10] 1955 در کتاب روانشناسی ساخت های شخص این نظریه را مطرح کرده است، انسان در پی آن است که محیط خود را پیش بینی و کنترل کند. کلی پیشنهادی کرده است که هر فرد بشر ساخت ها برای خود تدوین کرده که از طریق آنها رویدادهای جهان را ملاحظه و تفسیر می کند و از این راه می تواند رویدادها را پیش بینی و کنترل کند. وی خاطر نشان کرد «ساخت ها تجاربی هستند که پویش های ذهنی در آن جریان دارند. این ساخت ها انتظار توام با پیش بینی تغییر در رویدادها را ممکن می سازند». کلی خاطر نشان می سازد که وقتی ساخت های شخص در ایفای نقش شکست می خورند، فرد احساس تهدید، گناه، خصومت و پرخاشگری می نماید (جورج کلی، کتاب روانشناسی ساخت های شخصیت، 1955، ص 3-2)

در بین نظریه پردازان یادگیری اجتماعی جولیان راتر (1954) پایه فرضیات و منطق علمی خود را تحت تاثیر نظریات طانتور قرار داده و کاربرد نظریات وی در زمینه یادگیری اجتماعی متاثر از نظریات آدلر است.

فرض راتر بر این است که: وقوع فردی نه تنها ناشی از ماهیت و اهمیت هدف ها برای فرد بدنبال دارد. در نظریه ی یادگیری راتر (1954) نیروی بالقوه رفتاری که در یک موقعیت خاص روی می دهند تابعی است از انتظاری که فرد از رفتار خو در مقابل پاداش مناسب دارد و همچنین ارزش آن پاداش برای فرد.

یکی از مفاهیم ویژه و پر اهمیت در نظریه یادگیری اجماعی راتر منبع یا مکان کنترل است. این مفهوم دارای دو بعد کنترل درونی و بیرونی است. بنابر فرضیات راتر، افرادی که دارای کنترل بیرونی هستند دارای ادراک مثبت یا منفی از حوادث و رویدادهایی هستند که ارتباطی با رفتار فرد ندارد و قوای کنترل فردی است. راتر این افراد را معتقد به شانس یا برونی فرض می کند در بعد دیگر کنترل درونی قرار دارند. این کنترل فردی است راتر این افراد را معتقد به مهارت یا درونی فرض می کند (راتر، 1972، ص 28).

ایستین و کوموریت (1971) با انجام تحقیقی دریافتند که آزمودنیهایی که عزت نفس پایین و متوسط داشتند هر دو بطور معنی داری دارای منبع بیرونی کنترل، و آنهایی که دارای عزت نفس بالا بودند دارای منبع درونی کنترل هستند .

آنچه در ادامه می آید پژوهشی است که پیرامون ارتباط منبع کنترل با عزت نفس در بین دانشجویان یکی از دانشگاه ها انجام شده است.

بیان مسئله

عزت نفس یک شاخص بسیاری مهم در شخصیت افراد است که با مقدار ارزشی که ما به خود نسبت می دهیم و فکر می کنیم دیگران برای ما قائل هستند گفته می شود و منبع کنترل دارای دو بعد است کنترل درونی (ما بر سرونوشت خود کنترل داریم و دلیل شکست ما و موفقیت هایمان خود ما هستیم) منبع کنترل بیرونی( ما بر سرنوشت خود کنترل نداریم و دلیل شکست ما و پیروزی ما سرنوشت و بخت و اقبال است).

مسئله در این پژوهش این است که آیا بین عزت نفس و منبع کنترل دانشجویان دختر و دانشجویان پسر رابطه معنا داری وجود دارد

اهمیت پژوهش

با توجه به اینکه منبع کنترل و عزت نفس تعیین کننده نگرش فرد نسبت به دنیای پیرامون و خود فرد است و همچنین تمام کارکردها و جوانب زندگی خود را تحت الشعاع قرار می دهد به همین منظور در این تحقیق به دنبال بررسی و یافتن ارتباط بین دو مقوله عزت نفس و منبع کنترل با هم هستیم.

هدف پژوهش

هدف این پژوهش این است که با یافتن رابطه بین عزت نفس و منبع کنترل و با استفاده از نتیجه این پژوهش مبنی بر این که کدام بعد از ابعاد درونی و بیرونی منبع کنترل با عزت نفس بالا معنا دار نسبت به بالا بردن عزت نفس در افراد اقدام کند.

فرضیات تحقیق

1- بین عزت نفس و منبع کنترل در دانشجویان دختر دانشگاه پیام نور خمین رابطه ای وجود دارد.

2- بین عزت نفس و منبع کنترل در دانشجویان پسر دانشگاه پیام نور خمین رابطه ای وجود دارد.

3- بین عزت نفس پسران و دختران دانشجو دانشگاه پیام نور خمین تفاوت معنادار وجود دارد.

4- بین منبع کنترل دختران و پسران دانشجو دانشگاه پیام نور خمین رابطه معنادار وجود دارد.

متغیرها و تعاریف نظری و عملیاتی آنها

منبع کنترل

تعریف نظری: مفهوم کنترل دارای دو بعد درونی و بیرونی است. بنابر فرضیات راتر افرادی که دارای منبع کنترل درونی هستند معتقد هستند که اعمالشان، نقش عمده ای در به حداکثر رساندن برون داده های بد یا خوب دارد.(199، آزاد، 1372).

افرادی که داری منبع کنترل بیرونی هستند فکر می کنند برون داده های بد یا خوب ارتباطی با رفتار خود آنها ندارد و از کنترل آنها خارج است.

تعریف عملیاتی: منبع کنترل مولفه ای است که آزمون منبع کنترل جولیان راتر آن را می سنجد.

عزت نفس:

مقدار ارزشی که ما به خود نسبت می دهیم عزت نفس نامیده می شود به عبارت دقیق تر، عزت نفس مقدار ارزشی است که ما فکر می کنیم دیگران برای ما به عنوان یک شاخص قائل هستند (ساندفرد[11]، فرانک[12]، 1956)

عزت نفس مولفه ای است که آزمون عزت نفس کوپراسمیت آن را می سنجد.

بسمه تعالی

مقایس عزت نفس کوپر اسمیت

دانش آموز عزیز:

جملات زیر را با دقت بخوانید و در صورتیکه هر یک از آنها با وضعیت شما مطابقت دارد در ستون «بلی» و چنانچه به هیچ شکلی با وضعیت شما مطابقت ندارد «خیر» را علامت بگذارید.

5-3-بحث و نتیجه گیری

با توجه به موضوع پژوهش، رابطه یبین منبع کنترل (درونی وبیرونی) باعزت نفس (بالا وپایین)  مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.

اطلاعات بدست آمده در دو سطح توصیفی و استنباطی مورد پردازش قرار گرفته است. در سطح توصیفی از شاخص های فراوانی میانگین، انحراف استاندارد، پایین ترین نمره و بالاترین نمره استفاده شده است.

آمار توصیفی :

- بالاترین نمره درمنبع کنترل 51 و پایین ترین نمره 40 و همچنین بالاترین نمره در عزت نفس 108 و پایین ترین نمره 84 می باشد. همچنین میانگین در کنترل  45/75و میانگین در عزت نفس  94می باشد.

-50درصداز پاسخگویان مرد(20نفر) و50درصد پاسخگویانزن(20نفر) می باشد.

در سطح استنباطی نیز با استفاده از آزمون خی دو به

تحلیل همه فرضیه ها پرداخته شد و نتایج زیر حاصل شد.

در بررسی فرضیه ها خی دو با درجه آزادی در یک آزمون دو دامنه در سطح95%(5%)در نظر گرفته شده است.

فرضیه اول: بین عزت نفس و منبع کنترل دختران  دانشگاه پیام نور خمین  رابطه وجود دارد.

برای آزمون این فرضیه  پس از ویرایش های لازم روی گویه ها از آزمون  خی دو استفاده شده است. به خاطر این که  پایین تر از 5 است از فرمول اصلاح شده x² استفاده می کنیم .   نتایج بدست آمده از  این دو متغیر  این است که میان عزت نفس (بالا و پایین ) و منبع کنترل دختران  رابطه وجود ندارد . سطح معنادار محاسبه شده sig=%6>%5بیشتر از آلفای تحقیق 5%=αمی باشد.

با توجه X²=./290در در جه آزادی 1در  سطح 95% (5%) :

نتایج بیانگر این است:که میزان عزت نفس برمنبع کنترل دختران تاثیر  ندارد  .بنابراین  بین عزت نفس  ومنبع کنترل در  دانشجویان دختر دانشگاه بیام نور خمین رابطه وجود ندارد فرضیه رد می گردد.

فرضیه دوم: بین عزت نفس و منبع کنترل  پسران دانشگاه پیام نور خمین رابطه وجود دارد.

رای آزمون این فرضیه  پس از ویرایش های لازم روی گویه ها از آزمون  خی دو استفاده شده است. . به خاطر این که پایین تر از 5 است از فرمول اصلاح شده x² استفاده می کنیم نتایج بدست آمده از  این دو متغیر  این است که میان عزت نفس (بالا و پایین ) و منبع کنترل پسران رابطه وجود ندارد . سطح معنادار محاسبه شده sig=%9>%5بیشتر از آلفای تحقیق 5%=αمی باشد.

با توجه X²=./258در در جه آزادی 1در  سطح 95% (5%) :

نتایج بیانگر این است:که میزان عزت نفس بر منبع کنترل پسران تاثیر  ندارد  .بنابراین  بین عزت نفس در  دانشجویان پسر دانشگاه بیام نور خمین رابطه وجود ندارد فرضیه رد می گردد.

فرضیه سوم: بین عزت نفس در دانشجویان پسر و دختر  دانشگاه پیام نور خمین رابطه وجود دارد.

برای آزمون این فرضیه  پس از ویرایش های لازم روی گویه ها از آزمون  خی دو استفاده شده است. نتایج بدست آمده از  این دو متغیر  این است که میان عزت نفس (بالا و پایین ) و جنسیت ررابطه وجود ندارد . سطح معنادار محاسبه شده sig=%6>%5بیشتر از آلفای تحقیق 5%=αمی باشد.

با توجه X²=./360در در جه آزادی 1در  سطح 95% (5%) :

نتایج بیانگر این است:که میزان عزت نفس بر جنسیت تاثیر  ندارد  .بنابراین  بین عزت نفس در  دانشجویان دختر وپسر دانشگاه بیام نور خمین رابطه وجود ندارد فرضیه رد می گردد.

فرضیه چهارم: بین منبع کنترل  در دانشجویان پسر و دختر  دانشگاه پیام نور خمین رابطه وجود دارد0

برای آزمون این فرضیه  پس از ویرایش های لازم روی گویه ها از آزمون  خی دو استفاده شده است. نتایج بدست آمده از  این دو متغیر  این است که میان کنترل (درونی و بیرونی) و جنسیت ررابطه وجود دارد . سطح معنادار محاسبه شده sig=2%<5%کمتر از آلفای تحقیق 5%=αمی باشد.

با توجه  X²=5.22در در جه آزادی 1در  سطح 95% (5%) :

نتایج بیانگر این است:که میزان کنترل(درونی و بیرونی )  بر جنسیت تاثیر  دارد  .بنابراین  بین کنترل در  دانشجویان دختر وپسر دانشگاه بیام نور خمین رابطه وجود دارد فرضیه تایید می گردد.

5-4-محدودیت ها

v                عدم آگاهی از اینکه آیا پرسشنامه ها توسط افراد صادقانه پاسخ داده می شوند یا خیر

v                پرهزینه وزمان بر بودن، همچنین عدم همکاری افراد در جامعه آماری از جمله موانعی بود که پژوهش حاضر

v                مبهم بودن بعضی از سوالات در پرسشنامه ها برای بعضی از افراد نمونه.

5-5-پیشنهادات

به کسانی که قصد انجام تحقیق در رابطه با موضوعاتی در همین راستا را دارند پیشنهاد می شود:

• پژوهش را روی تعداد کثیری انجام دهند.
• پرسشنامه ها به صورت بازآزمایی تکرار شوند و صدق و کذب اعتبار آنها مورد بررسی قرار گیرد.
• لازم است در نهادها وسازمانهای   مختلف دیگر انجام گردد و یافته ها با یکدیگر مقایسه شوند.
• بالا بردن سطح آگاهی دانشجویان ومسئولان برای همکاری در  انجام کار تحقیقی .

منابع و مآخذ

1- آراس، آلن؛ روان شناسی شخصیت نظریه ها و فرآیندها؛ترجمه سیاوش جمالفر، انتشارات نشر روان: 1375.

2- اتکینسون، ریچارد؛ زمینه روان شناسی هیلگارد؛ترجمه محمد تقی براهنی و همکاران ، انتشارات رشد: 1378.

3- ارونسون، الیوز؛ روان شناسی اجتماعی؛ ترجمه سیروس ایزدی، انتشارات دانشگاه تهران:1366.

4- افروز، غلامعلی؛ روان شناسی تربیت کودکان و نوجوانان؛انتشارات انجمن اولیاء و مربیان:1371. 5- ایزدی، سیروس ؛روانشناسی شخصیت از دیدگاه مکاتب؛ انتشارات دهخدا:1351.

6- بلوم، جرالد.اس؛ نظریه های روان کاوی شخصیت؛ترجمه هوشنگ حق نویس،انتشارات امیر کبیر؛1362.

7- بیابان گرد، اسماعیل؛ روش های افزایش عزت نفس در کودکان و نوجوانان؛ انتشارات انجمن اولیاء و مربیان:1373.

8- پروین، لارنس؛ روانشناسی شخصیت؛ ترجمه محمدجعفر جوادی و پروین کدیور، موسس خدمات فرهنگی رسا:1372.

- پورافکاری، نصرت الله؛ فرهنگ جامع روانشناسی- روان پزشکی در زمینه های وابسته؛ انتشارات فرهنگ جلد اول و دوم:1374.

10- دلاور، علی؛ روش تحقیق در روان شناسی و علوم تربیتی؛ انتشارات ویرایش:1377.

11- ساپنیگتون، اندروا؛بهداشت روانی؛ ترجمه حمید رضا حسین شاهی برواتی، نشر روان:1377.

12- سیاسی، علی اکبر؛نظریه شخصیت یا مکاتب روانشناسی؛ انتشارات دانشگاه تهران:1371.

13- سیف، علی اکبر؛ روش تهیه پژوهشنامه؛ انتشارات دوران:1378.

14- شاملو، سعید؛بهداشت روانی؛ انتشارات رشد:1369.

15- شاملو، سعید؛مکتب ها و نظریه ها در روانشناسی شخصیت؛ انتشارات رشد:1370.

16- شعاری نژاد، علی اکبر ؛روان شناسی رشد؛انتشارات رشد:1364.

17- شفیع آبادی، عبدالله؛ ناصری، غلامرضا؛نظریه های مشاور و روان  درمانی

18- شولتز، دوان؛ روان شناسی شخصیت؛ ترجمه یحیی سیدمحمدی،انتشارات ویرایش:1377.

19- شولتس، دوان؛ روانشناسی کمال؛ ترجمه گیتی خوشدل، نشر نو:1369.

20- کراز، ژزف؛بیماری روانی؛ ترجمه پریرخ دادستان و محمود منصور، انتشارات رشد:1367.

21- کریمی، یوسف؛ روان شناسی شخصیت؛انتشارات نشر ویرایش:1376.

22- گنجی، حمزه؛روان شناسی عمومی؛ انتشارات نشر دانا:1375.

23- مزلو، آبراهام ؛انگیزش و شخصیت؛ ترجمه احمد رضوانی، انتشارات آستان قدس رضوی:1367.

24- میرزا بیگی، علی؛ نقش نیازهای روانی در بهداشت روانی ؛انتشارات اطلاعات و آموزش و پرورش:1372.

25- هرگنمان، ی. آر؛ والسون، ام.اچ؛ مقدمه ای بر نظریه های یادگیری؛ ترجمه علی اکبر سیف ،انتشارات دانا:1374.

26- ماسن،هنری؛ رشد و شخصیت کودک؛ ترجمه مهشید باسایی، انتشارات کتاب مادر:1373.

ضمائم

بسمه تعالی

مقیاس کنترل راتر (درونی و بیرونی)

پرشنامه زیر برای سنجش انتظارات افراد در منبع کنترل تدوین شده است، که دارای 29 ماده که هر ماده دارای یک جفت سئوال (الف و ب) می باشد. از آزمودنی خواسته می شود بین هر جفت سئوال یک ماده یکی را انتخاب کند و علامت زده واضح است این انتخاب بر اساس اعتقاد عمیق و روشن آزمودنی خواهد بود.

راتر 23 ماده از مواد این پرسشنامه را با هدف مشخص، جهت روشن شدن انتظارات افراد درباره منبع کنترل تدوین کرده و 6 ماده دیگر هدف آزمون را با لباس مبدل  دنبال می کند که این ماده های خنثی ساختار و بعد اندازه گیری شده را برای آزمودنی مبهم می سازد.

سئوال های 24، 19، 14، 8 و1 و 28 سئوالاتی هستند که آزمودنی را از مدار اصلی و هدف آزمون منصرف می سازند. نمره گذاری آزمودنی مبنی بر مجموع نمرات حاصل از تعداد ضربدارهایی است که آزمودنی در مقابل سئوالات مشخص کرده است.

این مجموع نمرات از سئوالاتی به غیر از 6 سئوال انحرافی بدست خواهد آمد و کل نمره هر فرد نشان دهنده درجه و میزان کنترل او می باشد. میانگین این مقیاس 84/8 و میانه آن 8 می باشد.

در 23 ماده ای که جهت نمره گذاری تعیین شده اند سئوالات (الف) یک نمره و سئوالات (ب) صفر نمره می گیرند چون کل نمره هر فرد نشان دهنده نوع و درجه منبع کنترل افراد می باشد بنابراین تنها آزمودنی هایی که نمره 9 یا بیشتر بگیرند واجد منبع کنترل بیرونی و افرادی که نمره کمتر بگیرند دارای منبع کنترل درونی خواهند بود.

بسمه تعالی

این پرسشنامه دارای 29 مورد دو جم

خواهشمند است جمله های هر مورد را به دقت بخوانید و با هر کدام که موافق هستید علامت بگذارید لطفاً برای بدست آوردن نتیجه مطلوب از این قسمت جملات مورد نظ خو را با کمال صداقت انتخاب کنید.

جنس         سن       تاریخ ازدواج       میزان تحصیلات         تعداد فرزندان

1- الف: علت اینکه کودکان دچار گرفتاری می شوند این است که پدر و مادرشان بیش از اندازه مجازاتشان می کنند.

ب: امروزه گرفتاری بیشتر کودکان به این دلیل است که پدر و مادرشان بیش از حد با آنها با ملایمت رفتار می کنند.

2- الف: بسیاری از رویدادهای ناخوشایند در زندگی مردم تا اندازه ای به علت بدشانسی است.

ب: بدبیاری های مردم نتیجه اشتباهات خود آنهاست.

3- الف: یکی از دلایل عمده بروز جنگ ها این است که مردم آنقدر که باید به امور سیاسی علاقه مند نیستند.

ب: هر قدر هم که مردم برای جلوگیری از جنگ بکوشند،باز هم جنگ وجود خواهد داشت.

4- الف: سرانجام مردم به احترامی که شایسته ایشان باشد دست می یابند و او مدتها طول بکشد.

ب: بدبختان بیشتر اوقات ارزش یک فرد هر قدر که بکوشد نامعلوم می ماند.

5- الف: این عقیده که معلمان نسبت به دانش آموزان خود بی انصافند بی معنی است.

ب: بیشتر دانش آموزان نمی دانند تا چه در نمره ای که در دروس خود می گیرند زیر رویدادهای تصادفی است.

6- الف: اگر فرصت های مناسب و به موقع دست ندهد کسی نمی تواند رهبری کاروان شود.