مقدمه............................................................................................................................. 10

عطار (زندگي‌نامه و آثار)............................................................................................. 12

تحليل‌هاي پژوهش.................................................................................................... 16

تحليل ساختاري........................................................................................................ 16

پيرنگ(plot)............................................................................................................. 16

گره افکنی (complication)........................................................................................ 17

کشمکش (conflict).................................................................................................. 18

نقطه اوج یا بزنگاه  (climax)...................................................................................... 18

گره گشایی (rasoloution،denouement)..................................................................... 19

شخصیت و شخصیت پردازی...................................................................................... 19

صحنه و صحنه پردازی (setting)................................................................................ 21

لحن (tone).............................................................................................................. 22

گفت وگو (dialoge).................................................................................................. 22

تحليل محتوايي......................................................................................................... 23

تحليل زيبايي شناسي................................................................................................ 24

تحليل اجتماعي........................................................................................................ 24

اسرارنامه.................................................................................................................. 25

تحليل ساختاري........................................................................................................ 26

شخصيت و شخصيت‌پردازي........................................................................................ 27

تحليل محتوايي......................................................................................................... 28

تحليل زيبايي‌شناسي................................................................................................. 28

آرايه‌هاي بياني.......................................................................................................... 28

آرايه‌هاي بديعي........................................................................................................ 28

تضاد:........................................................................................................................ 28

مراعات نظير:............................................................................................................ 29

تحليل اجتماعي.........................................................................................................29      

مقدمه

شيخ فريد الدين، عطار نيشابوري از عارفان بزرگ قرن ششم و اوايل قرن هفتم، يكي از برجسته‌ترين شخصيت‌هاي تاريخ ايران است كه سهم عمده اي در حفظ ادبيات شفاهي مردم داشته است. آثار او پر است از حكايات و رواياتي كه اغلب در ميان مردم رواج داشته و عطار با به نظم كشيدن آنها و بارور كردن‌شان به معاني اخلاقي و عرفاني نقش مهمي در تعليم و تربيت مردم، نيز غناي ادبيات تعليمي ايران ايفا كرده است. زبان پرشور و درعين حال ساده و بي‌پيرايه و به دور از هر گونه فضل فروشي عطار، حكايات او را شيرين‌تر و شنيدني تر مي‌كند.

      تاكنون تحقيقات و پژوهش‌هاي بسياري در مورد عطار و آثار او انجام شده است، و هنوز هم جاي آن دارد چرا كه آنچه عطار در حوزه انديشه و هنر پديد آورده است، در طول قرون برآثار بسياري از شاعران از جمله مولوي و حافظ گذاشته است. به اين ترتيب هر بار مي‌توانيم با نگاهي تازه‌ و از دريچه‌اي ديگر به تماشاي چشم‌انداز آثار او بنشينيم.

      اين پژوهش با انتخاب حكايات عاشقانه منظومه‌هاي عطار، تلاش كرده است كه از چهار دريچه به بررسي و تحليل آنها بپردازد: ساختاري، محتوايي، زيبايي شناسي و اجتماعي. سپس با توجه به معيارهاي موجود در هر يك از حوزه هاي تحليل، به محاسن و معايب حكايات دست يابد و بتواند شناخت بهتر و روشن‌تري از شيوه‌هاي بياني عطار در ارائه مضامين و نكات عارفانه و عاشقانه به دست دهد.

      در تحليل ساختاري، عناصر داستاني حكايات با توجه به تعاريف منتقدان حوزه نقد داستان بررسي و تحليل شده‌اند. به نظر مي‌رسد در اين زمينه، اگر چه حكايات فاقد عناصري از قبيل زمان و مكاني مشخص هستند و يا شخصيت‌هاي داستان در بيشتر موارد شخصيت هاي نوعي يا قراردادي هستند، اما ديگر عناصر داستاني از قبيل طرح و پيرنگ منطقي، گره‌افكني، كشمكش، نقطه اوج، گره‌گشايي، خصوصا گفت و گو نمود بارز و مشخصي دارند.

عطار (زندگي‌نامه و آثار)

شيخ فريدالدين، محمدبن ابراهيم، معروف به عطار، در روستاي كدكن از توابع نيشابور متولد شد. سال تولد و وفات او به درستي مشخص نيست. در تذكره دولتشاه سمرقندي تاريخ تولد او «ثلاث عشر و خمس مائه (513 هـ .)» آمده است. (دولتشاه سمرقندي، 1382: 142)

مرحوم فروزانفر با بيان دلايلي چند، اين تاريخ را غلط دانسته‌اند. (فروزانفر، 1353: 6) اما دكترشفيعي كدكني ضمن حدسي عالمانه و ارائه دلايل، تاريخ دولتشاه سمرقندي را تصحيف شده تاريخ ثلاث خمسين و خمس مائه (553 هـ .) دانسته و اين تاريخ را به عنوان تاريخ دقيق ولادت او صحيح مي‌دانند. (عطار نيشابوري. 1387: 50 مقدمه) به اين ترتيب، اين تاريخ تولد با مدت عمر عطار – كه به بيان خودش «هفتاد و اندي» سال بوده، نيز تاريخ وفات او (627 هـ. ق) همخواني دارد.*

آثار عطار

«درباره آثار عطار تذكره نويسان سخنان مبالغه‌آميز و بيرون از تحقيق گفته‌اند. رضا قلي خان هدايت (190) ، قاضي نورالله شوشتري (114)، دولتشاه (40) كتاب به او نسبت داده است» (فروزانفر، 1353: 74) اما آثار عطار همان است كه خود در مقدمه مختارنامه (مجموعه رباعيات) نام مي‌برد: «چون سلطنت خسرونامه در عالم ظاهر گشت و اسرار اسرارنامه منتشر شد و زبان مرغان طيورنامه ناطقه ارواح را به محل كشف رسيد و سوز مصيب مصيبت نامه از حد و غايت درگذشت و ديوان ديوان ساختن تمام داشته آمد و جواهر نامه و شرح القب – كه هر دو منظوم بودند – از سر سودا نامنظوم ماند كه خرق و غسلي بدان راه يافت» (همان: 75)

شفيعي كدكني ثابت كرده است كه خسرونامه نام اصلي الهي نامه عطار بوده و آنچه تحت عنوان خسرو نامه (يا گل و هرمز) چندين بار به نام عطار چاپ شده از شاعري است كه مدتها بعد از عطار  - احتمالاً در قرن هشتم – مي‌زيسته و به شدت تحت تاثير عقايد ابن عربي بوده است. (عطار نيشابوري، 1387: 33 مقدمه) همچنين عنوان كتاب منطق‌الطير، در اصل مقامات طيور بوده كه بعدها به منطق الطير شهرت يافته است. (همان، 34 مقدمه)